دوران امامت امام محمدباقر علیه السلام در شرایطی بود که اوضاع فرهنگ اسلامی با مشکلاتی از سوی حکومت مواجه شده بود و به همین دلیل بوده که امام تلاش و کوششی جدی و مصمم داشتند تا نهضت بزگی در زمینه علوم و معارف دینی به راه انداختند، به طوری که این جنبش دامنه‌دار با تأسیس و بنیانگذاری دانشگاه وسیع و مهم اسلامی انجامید که در دوران امام صادق علیه السلام اوج شکوفایی خود را تجربه کرد.
به گزارش«سدید»؛ دوران امامت امام محمد باقر (ع) در شرایطی بود که کج‌اندیشی‌های زیادی بر جامعه فرهنگی و سیاسی سایه انداخته بود. امام برای مقابله با این اوضاع از روش‌های گوناگونی بهره بردند تا اسلام ناب محمدی و آموزه‌های قرآن کریم را به مردم یادآوری کرده و فرهنگ اسلام اصیل را در جامعه نهادینه کنند. یکی از مهم‌ترین اقدامات آن حضرت را می‌توان در راه‌اندازی دانشگاه بزرگ اسلامی مشاهده کرد که ثمره آن تربیت و پرورش چهره‌های بزرگ دینی و شیعی مانند زراره بن اعین یا ابان بن تغلب است؛ چهره‌ها و شخصیت‌های مهمی که فقه، تفسیر قرآن، عرفان اسلامی و بسیاری از آموزه‌های دیگر را در مکتب امام محمدباقر علیه السلام آموختند. این دانشگاه بزرگ شیعی زمینه‌ای بود که امام صادق علیه السلام نیز شیوه و منش پدر بزرگوار خود را ادامه دادند و علوم اسلامی را در جغرافیای آن زمان و بلکه در طول تاریخ گسترش دادند.

در گفتگویی که با دکتر فاطمه سلیمانی، استاد حوزه و دانشگاه و کارشناس اسلامی، انجام داده به بررسی اوضاع فرهنگی، اجتماعی و سیاسی دوران امامت امام محمدباقر علیه السلام و روش‌های آن حضرت در تبیین و گسترش آموزه‌های اسلامی پرداخته است. آن طور که این محقق اسلامی توضیح می‌دهد، وقتی سیره و سبک زندگی ائمه اطهار علیهم السلام را مرور می‌کنیم متوجه می‌شویم که هر یک از آن بزرگان در دوران خاصی قرار داشتند و به تناسب شرایط حاکم بر جامعه زمان خود، روش خاصی برای مقابله در پیش می‌گرفتند. چنانکه در دوران امام حسین علیه السلام ضرورت پیدا کرده بود که امام قیام مسلحانه کنند. در این راستا امام محمدباقر علیه السلام هم بنا بر شرایط و اوضاعی که در جامعه مشاهده می‌کردند، روش‌های گوناگونی برای مقابله با ظلم بنی‌امیه و ترویج و تبیین آموزه‌های اسلامی انجام می‌دادند. گاهی لازم بود که آن حضرت به تربیت شاگردانی بپردازند و آنها را به مناطق گوناگون در سرزمین اسلامی بفرستند تا از این طریق آموزه‌های اسلامی در جامعه و در شهرها و روستاها و سرزمین‌های دورتر از مدینه ترویج پیدا کند. در این شرایط مشاهده می‌کنیم که آن حضرت دانشگاه عظیم شیعی و اسلامی را راه‌اندازی کردند که ثمرات و برکات بسیار زیادی داشته است. گاهی لازم می‌دیدند که به طور جدی و علنی با حاکمان غاصب و ظالم زمان خود مقابله کرده و از آنها علناً انتقاد کنند تا مردم متوجه عدم مشروعیت حکومت آنها بشوند. چنانکه در حدیثی از آن حضرت می‌خوانیم که فرموده‌اند: «بُنِیَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسَةِ أَشْیَاءَ عَلَى الصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ الْحَجِّ وَ الصَّوْمِ وَ الْوَلَایَة.» به این معنا که: «اسلام بر پایه پنج چیز بنا نهاده شده است: نماز، زکات، حج، روزه و ولایت.» در این باره زراره که از شاگردان آن حضرت بود سؤال کرد: «در بین این پنج مورد کدام‌یک افضل است و بر دیگر موارد ارجحیت دارد؟» امام علیه السلام فرمودند: «الْوَلَایَةُ أَفْضَلُ لِأَنَّهَا مِفْتَاحُهُنَّ وَ الْوَالِی هُوَ الدَّلِیلُ عَلَیْهِن» به این معنا که: «ولایت از همه آنها برتر است به این علت که کلید آنهاست و والی (امام) راهنمایی کننده بر آنها است.»

اوضاع فرهنگی و سیاسی دوران امامت امام محمدباقر علیه السلام

شرایط و اوضاع جامعه در دوران زندگی و امامت امام محمدباقر علیه السلام چگونه بود؟
دوران امامت امام محمدباقر علیه السلام در شرایطی بود که اوضاع فرهنگ اسلامی با مشکلاتی از سوی حکومت مواجه شده بود. به همین دلیل بوده که امام تلاش و کوششی جدی و مصمم داشتند تا نهضت بزگی در زمینه علوم و معارف دینی به راه انداختند. به طوری که این جنبش دامنه‌دار با تأسیس و بنیانگذاری دانشگاه وسیع و مهم اسلامی انجامید که در دوران امام صادق علیه السلام اوج شکوفایی خود را تجربه کرد.

امام محمدباقر علیه السلام در دوران امامت خود نهضت علمی را طرح‌ریزی و راه‌اندازی کردند که تا ائمه بعدی ادامه داشت. هرچند که در آن زمان شرایط و اوضاع نامناسبی در عرصه فرهنگی جامعه حاکم شده بود ولی امام با سعی زیاد این نهضت بزرگ را راه‌اندازی کردند و شاگردان زیادی را تربیت و رشد دادند. به این صورت دانشگاه بزرگی که امام محمدباقر علیه السلام راه انداختند تا آنقدر عظیم بود که امروز ما آثار شاگردان آن حضرت را هم در دست داریم و از احادیثی که نقل کرده‌اند استفاده می‌کنیم.

به عبارت دیگر نهضت بزرگ علمی که در دوران امام صادق علیه السلام شاهد آن هستیم، حاصل تلاشی است که اساس آن در دوران امام محمدباقر علیه السلام پایه‌ریزی شد.

به این صورت بود که امام محمدباقر علیه السلام در دوران امامت خود درس‌های دینی را برقرار کردند و با طرق گوناگون با هر نوع کج‌اندیشی در دین مبارزه کردند و درصدد از بین بردن چالش‌های علمی و فرهنگی، پایه‌ریزی اصول ناب اسلامی با تکیه بر آیه‌های قرآن کریم و سیره پیغمبر اسلامی صلی‌الله علیه و آله برآمدند. حتی موضوعات فقهی و اعتقادی از منظر قرآن را مورد بررسی و تحلیل قرار دادند و به این صورت جنبش عظیمی به راه انداختند که نتیجه آن پرورش و ظهور دانشمندان و فرهیختگان علمی بود که آثار مبارک آن تا به امروز باقی مانده و به دست ما رسیده است.

اهتمام به امام به تربیت و پرورش شاگردان

در این میان مشهورترین شاگردان امام علیه السلام چه کسانی بودند؟
یکی از معروف‌ترین شاگردان امام، زراره بن اعین است که البته بعد از شهادت امام محمدباقر علیه السلام به یاران امام صادق علیه السلام پیوست. زراره در نزد این دو امام شأن و منزلت زیادی داشت و جزو افرادی است که او را از راستگویان و صادقان در نقل حدیث نام برده‌اند.

ابان بن تغلب هم شاگرد دیگر امام است که جزو چهره‌های علمی دوران در خود در حوزه فقه، تفسیر قرآن، حدیث، قرائت و لغت محسوب می‌شود. علم او به قدری گسترده بود که امام به او فرمودند: تو در مسجد بنشین و برای مردم فتوا بده، چون دوست دارم مردم مانند تویی را در میان شیعیان ما ببینند.

یکی دیگر از برجسته‌ترین شاگردان امام محمدباقر علیه السلام، محمد بن مسلم ثقفی بوده که دورانی هم شاگردی امام صادق علیه السلام را کرده است. او هم در گسترش و تبلیغ اسلام و فرهنگ ناب محمدی صلوات الله علیه نقش زیادی داشته است.

حاکمان دوران امام محمدباقر علیه السلام

این اندازه تلاش برای ترویج آموزه‌های اسلام در دوران کدام حاکمان صورت گرفته است؟
اولین کسی که در حکومتش با دوران امامت امام محمدباقر علیه السلام هم‌زمان شده بود، ولید بن عبدالملک بود. بعد از او حکومت سلیمان بن عبدالملک، عمر بن عبدالعزیز، یزید بن عبدالملک و هشام بن عبدالملک هم‌زمان شده بود.

البته باید بدانیم که در دوران امامت آن حضرت در اثر ظلم‌های بنی‌امیه، هرازگاهی در سرزمین‌های مختلف اسلامی انقلاب و جنگ‌هایی روی می‌داد و از طرف دیگر خود خاندان بنی‌امیه هم با هم مشکل داشتند و هر کسی سعی می‌کرد در داخل دستگاه حکومت، قدرت را از دیگری برباید. همین کشمکش‌ها بر سر قدرت باعث شد که آنها به خود مشغول شده و تا اندازه‌ای از تعرض به اهل بیت علیهم السلام بازبمانند.

درنهایت در سال 114 یا 117 هجری بود که طبق بعضی از روایت‌ها، آن حضرت توسط ابراهیم بن ولید بن عبدالملک برادرزاده هشام خلیفه اموی مسموم شده و به شهادت رسیدند.

سیره تبلیغی و انتقادی امام

در برابر چنین حاکمان زورگویی که هر کدام تشنه رسیدن به قدرت بودند و وقتی به حکومت می‌رسیدند، به مردم مخصوصاً شیعیان و اهل بیت علیهم السلام ظلم می‌کردند، امام محمدباقر علیه السلام چه روش‌هایی برای مقابله در پیش می‌گرفتند؟
دقت داشته باشید که وقتی سیره و سبک زندگی ائمه اطهار علیهم السلام را مرور می‌کنیم متوجه می‌شویم که هر یک از آن بزرگان در دوران خاصی قرار داشتند و به تناسب شرایط حاکم بر جامعه زمان خود، روش خاصی برای مقابله در پیش می‌گرفتند. چنانکه در دوران امام حسین علیه السلام ضرورت پیدا کرده بود که امام قیام مسلحانه کنند.

در این راستا امام محمدباقر علیه السلام هم بنا بر شرایط و اوضاعی که در جامعه مشاهده می‌کردند، روش‌های گوناگونی برای مقابله با ظلم بنی‌امیه و ترویج و تبیین آموزه‌های اسلامی انجام می‌دادند. گاهی لازم بود که آن حضرت به تربیت شاگردانی بپردازند و آنها را به مناطق گوناگون در سرزمین اسلامی بفرستند تا از این طریق آموزه‌های اسلامی در جامعه و در شهرها و روستاها و سرزمین‌های دورتر از مدینه ترویج پیدا کند. در این شرایط مشاهده می‌کنیم که آن حضرت دانشگاه عظیم شیعی و اسلامی را راه‌اندازی کردند که ثمرات و برکات بسیار زیادی داشته است.

گاهی لازم می‌دیدند که به طور جدی و علنی با حاکمان غاصب و ظالم زمان خود مقابله کرده و از آنها علناً انتقاد کنند تا مردم متوجه عدم مشروعیت حکومت آنها بشوند. چنانکه در حدیثی از آن حضرت می‌خوانیم که فرموده‌اند: «بُنِیَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسَةِ أَشْیَاءَ عَلَى الصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ الْحَجِّ وَ الصَّوْمِ وَ الْوَلَایَة.» به این معنا که: «اسلام بر پایه پنج چیز بنا نهاده شده است: نماز، زکات، حج، روزه و ولایت.» در این باره زراره که از شاگردان آن حضرت بود سؤال کرد: «در بین این پنج مورد کدام‌یک افضل است و بر دیگر موارد ارجحیت دارد؟» امام علیه السلام فرمودند: «الْوَلَایَةُ أَفْضَلُ لِأَنَّهَا مِفْتَاحُهُنَّ وَ الْوَالِی هُوَ الدَّلِیلُ عَلَیْهِن» به این معنا که: «ولایت از همه آنها برتر است به این علت که کلید آنهاست و والی (امام) راهنمایی کننده بر آنها است.»

تأکید بر عدم همراهی با دولت و حاکم ظالم

آیا امام محمدباقر علیه السلام به طور علنی مردم را نهی از همراهی با دولت‌ها و حاکمان ظالم و زورگو می‌کردند و یا به همین اندازه که نسبت به حکومت انتقاد کنند، کفایت می‌کردند؟
امام در شرایط گوناگون مردم را از همراهی و همکاری با حکومت ظالم نهی می‌کردند و به مردم هشدار می‌دادند که همراه ظالمان و کمک‌کننده به آنها نباشند. حتی این پیام مهم را از روش‌های گوناگون به مردم می‌رسانند. چنانکه در این باره هم روایت‌های گوناگونی عنوان شده است. به عنوان مثال یک نفر به خدمت امام محمدباقر علیه السلام رسید و از آن حضرت سؤال کرد: «من از دوران حکومت حجاج تا به حال فرماندار بودم و در خدمت و همراه حکومت ظالمان بنی‌امیه بودم. آیا حالا امکان توبه برای من وجود دارد؟» امام در جواب او سکوت کردند. آن مرد دوباره سؤالش را تکرار کرد. آن حضرت در جواب مرد فرمودند: «توبه تو زمانی قبول می‌شود که حق هر صاحب حقی را پرداخت کنی.»

در روایت دیگری هم عنوان شده که یکی از شیعیان به امام محمدباقر علیه السلام عرض کرد: «نظر شما چیست که من به حاکم زمان نزدیک شوم و در دربار رفت و آمدی داشته باشم؟» امام فرمودند: «این کار را برای تو صلاح نمی‌دانم.» آن مرد توضیح داد که گاهی به سرزمین‌های دیگر می‌رود و ابراهیم بن ولید را در دیدار می‌کند. امام فرمودند: «رفت و آمد تو در دربار حاکم ظالم سه نتیجه منفی برایت دارد: محبت دنیا را در دلت ایجاد می‌کند، موجب می‌شود که مرگ و روز حساب را از یاد ببری و تو را نسبت به آنچه که خداوند متعال برایت قسمت کرده ناراضی می‌کند.»

آن مرد دوباره توضیح داد که صاحب خانواده است و رفت و آمد به دربار آن حاکم برای امرار معاش و تجارت است. امام در جوابش فرمودند: «ای بنده خدا! من نمی‌خواهم تو را به ترک دنیا دعوت کنم، بلکه می‌خواهم گناه را ترک کنی. ترک دنیا فضیلت است ولی ترک گناه واجب است. تو در شرایطی هستی که به انجام واجبات نیازمندتری تا کسب فضائل.»

انتهای پیام/
ارسال نظر
نام:
* نظر:
* captcha:

درگیر شدن با مسائل مردمی از دریچه سیستم تأمین مالی جمعی

پیش به سوی فرهنگ مردم بنیاد

دیپلماسی رسانه‌ای، واجب فراموش‌شده زمان

قصه سریال برگرفته از آیات قرآن است

موسوی: جهادگری روی اخلاق و رفتار جهادگران تأثیر می‌گذارد

ساختار سازمان سینمایی را کوچک می‌کنم

نگاه چاپخانه‌دار نصف شدن چاپ کتاب‌های کمک‌درسی

وضعیت تئاتر با بازگشایی مجدد سالن‌ها

مأموریت قرارگاه نصر برای باز پس‌گیری شلمچه

سینما در حال نازل شدن است

می‌خواستم بگویم که نسل جدید هم مثل قدیمی‌ها معنای رفاقت را می‌فهمد

فرار از کرونا با سینمای روباز

دیده‌بان‌ها و نهادهای مردمی، بازیگر مغفول حوزه فرهنگ

خاطرات همجواری با حاج قاسم

اداره دولت کار یک «مدیر سیستم‌ساز» است

مردم از من می‌خواهند از پدر و مادر فوت شده‌شان برایشان خبر بیاورم

فرماندهی یک ضد انقلاب در جبهه

مقطعی از تاریخ را نوشتم که به چشم دیده بودم

«قاسم آهنین‌جان» شاعری که در سیل خوزستان لباس امداد پوشید

فرصت‌هایی که در رمضان تباه شد

فجایعی که تحت عنوان احضار روح رخ می‌دهد

قومیت های مختلف چگونه به استقبال رمضان می روند؟

جنگ، بدترین اتفاق دنیاست

سازمانی شدن فرهنگ تا چه میزان تأمین کننده اهداف مردم است؟

برخی از کشور‌های منطقه از پشت به فلسطین خنجر زدند

نسل جدید مبارزان فلسطینی متأثر از انقلاب اسلامی هستند

جوان نخبه‌ای که روز قدس در دفاع از حرم عمه سادات شهید شد

فیلم ببینید، اما تقلید نکنید!

«زندگی پس از زندگی» ثمره چندین سال پژوهش علمی است

جنگ ۳۳ روزه، هرجای دنیا رخ داده بود، ده‌ها فیلم درباره‌اش ساخته می‌شد