میراث سیاست اندیشی ایرانی/ بخش پنجم؛
سیاست اندیشی در متون تاریخی، به دو گونه است؛ نخست، اندیشه سیاسی مورخ با صراحت بیان شده و وقایع تاریخی، بهانه‌ای برای بیان اندیشه سیاسی مورخ بوده؛ دوم، اندیشه سیاسی از مفاهیم واقعه، استنتاجات و نتایج موضوع، قابل استنباط است. متون دیگری که در این حوزه قابل توجه است، سفرنامه‌هایی هستند که متفکران یا سیاحان و اندیشه وران مسلمان نگاشته اند.
گروه راهبرد «سدید»؛ میان تاریخ و سیاست، رشته‌های اتصال مرئی و نامرئی بسیاری برقرار است. چنان که تاریخ نگاران مسلمان دانستن تاریخ را برای کار سیاست ضرور می‌دانستند. تاریخ و اندیشه سیاسی، ارتباطی ناگسستنی و ریشه‌ای با یکدیگر دارند. گاه این ارتباط خود را در حد تاثیرات متقابل در حوزه سیاست و تاریخ جلوه می‌دهد و گاه این ادغام، تا حدی است که مباحث تاریخی، اندیشه سیاسی و سیاست در یکدیگر ذوب و غیرقابل تفکیک می‌شود.
 
موسی نجفی؛ استاد علوم سیاسی در سلسه یادداشت‌های خود که در اختیار پایگاه مطالعاتی تحلیلی «سدید» قرار داده است، نگاهی به میراث سیاست اندیشی ایرانی دارد. در یادداشت پنجم و بخش پایانی آن به اندیشه سیاسی در سفرنامه‌ها و متون تاریخی توجه شده است:

الف. کتب مشهور در متون تاریخی
سیاست اندیشی در متون تاریخی، به دو گونه است: در گونه‌ی نخست، اندیشه سیاسی مورخ با صراحت بیان شده و وقایع تاریخی، بهانه‌ای برای بیان اندیشه سیاسی مورخ بوده است. گونه دوم آن است که اندیشه سیاسی از مفاهیم واقعه، استنتاجات و نتایج موضوع، قابل استنباط است. متون دیگری که در این حوزه قابل توجه است، سفرنامه‌هایی هستند که متفکران یا سیاحان و اندیشه وران مسلمان نگاشته اند. در این متون، گاه به موضوعاتی اشاره شده که حاکی از نگرش سیاسی یا موضعی سیاسی است.

الف–۱. تاریخ جهانگشای جوینی
از اندیشه سیاسی در متون معتبر تاریخی می‌توان به تاریخ جهانگشای جوینی نوشته عطاملک جوینی اشاره کرد. این مورخ و متفکر نامدار ایران در نقد اجتماعی، سیاسی از زمانه‌ی خود می‌نویسد:
  • هر یک از ابناء السوق در زی اهل فسوق، امیری گشته و هر مزدوری، دستوری، و هر مزوری، وزیری، و هر مدبری، دبیری، و هر مستدفی، مستوفیی، و هر مسرفی، مشرفی، و هر شیطانی، نایب دیوانی، و هر خری، سرصدری، و هر شاگرد پایگاهی، خداوند حرمت و جاهی، و هر فراشی ریا، صاحب دورباشی، و هر جافیی، کافیی و هر خسی، کسی و هر خسیسی، رییسی و هر غادری، قادری، و هر دستاربندی، بزرگوار دانشمندی، و هر جمالی از کثرت مال، با جمالی و هر حمالی از مساعدت اقبال با فسحت حالی .... در چنین زمانی که قحطسالی مروت و فتوت باشد....

الف–۲. تاریخ بیهقی
کتاب تاریخ بیهقی، نوشته ابوالحسن علی بن زید بیهقی است. زندگی او، در انقلاب‌ها و دگرگونی‌های روزگار سپری شده است. این کتاب در کنار مزایای تاریخی و اجتماعی بسیاری که در خود ذخیره دارد، از اندیشه و نگرش سیاسی و اجتماعی نویسنده اش خبر می‌دهد. از سوی دیگر، انعکاس افکار سیاسی زمانه و قرنی است که بیهقی در آن می‌زیسته است. بیهقی در خلال تاریخ خود به علل شکست‌ها، ناکامی‌ها و کامیابی‌ها نیز به طور مستند اشاره می‌کند.
  • به حقیقت می‌توان گفت: کتاب بیهقی، تاریخ تمام نمای دوره غزنوی است؛ تصویر کامل صورت ظاهر و سیرت و اخلاق گروهی از اشخاص تاریخی، بسیاری از آداب و رسوم مربوط به دربار و حکومت و طبقات مختلف مردم، تشکیلات آشکار و محرمانه دولت، حدود اختیارات و وظایف عمال حکومت، طرز تفکر و احساسات مردم نسبت به سلطان و عمال او، مراسم جشن‌ها، عید‌ها، سوگواری‌ها، خلعت بخشیدن‌ها، و .... تاریخ وی بدین صورت که هست، نشان می‌دهد نویسنده مردی است مردم شناس، دانا و بیدار دل و از رموز سیاست ملک آگاه و بصیر.. (یوسفی: ۲۶ و ۲۷)
 
الف–۳. سمط العلی للمحضره العلیا
این کتاب، نوشته‌ی ناصرالدین منشی کرمانی با ما از تاریخ «قراختایان» کرمان سخن می‌گوید. چنان که از متن برمی آید، در فاصله سال‌های ۷۱۵ تا ۷۲۰ قمری نگاشته شده و شامل وقایع حدود نیم قرن پس از سرنگونی و زبونی خلافت عباسی است. با توجه به این نکته که سرنگونی عباسیان، بحرانی عمیق را در اندیشه سیاسی سنی مذهبان در جهان اسلامی پدید آورد، این کتاب و کتاب‌هایی مانند آن که در فواصل کمی پس از سرنگونی خلافت عباسی نوشته شده، نمی‌توانسته است از تاثیر این مسئله برکنار باشد و موضعی له یا علیه آن نگیرد. از طرفی تاریخ تحولات چند دهه پس از اضمحلال بغداد تا برآمدن شیعیان صفویه در دو سده بعد از آن به ما می‌گوید که با بحران مشروعیت اندیشه خلافت سنی، اندیشه امامت شیعی در فضایی مناسب و به شکلی ظریف و عمیق، به طور گسترده به بطن جامعه ایران و دنیای اسلامی، راه خود را هموارتر ساخت. کتاب سمط العلی للمحضره العلیا، هر چه بخواهد از این مهم طفره برود، باز در به کار بردن واژه‌ها و حتی خواندن خطبه یا تحلیل وقایع صدر اسلام، این نگرش و فضا را منعکس می‌کند. به کار گیری واژه «امامت» در کنار واژه «خلافت» و حتی کاربرد بیشتر واژه امامت که محوری‌ترین و مقدس‌ترین الفاظ برای شیعیان است، از طلیعه عصر جدیدی در ایران خبر می‌دهد؛ عصر نو که با دوران صفویه به اوج خود می‌رسد. نویسنده، در اوایل کتاب از چهار خلیفه به رسم تفکر و معتقدات سنیان، تمجید می‌کند؛ ولی آن گاه که به امامت و خلافت حضرت علی (ع) می‌رسد، تقیه و پرده پوشی را کنار نهاده و به فضل و برتری آن امام اعتراف می‌کند.

الف–۴. تاریخ غازانی
کتاب تاریخ غازانی نوشته رشید الدین فضل الله بن عمادالدوله ابوالخیر است. این کتاب، در وصف حوادث دوره مغول بی پرده سخن می‌گوید. نویسنده رفتار مغولان، تخریب و قتل و نهب آنان را به هیچ وجه در دوره‌ی کشورگشایی منکر نبوده و از آثار این فتنه، به خوبی در زمان خویش گزارش می‌دهد. نویسنده این گزارش را با یادی از چگونگی کشورگشایی مغول، ریشه‌های واقعه و میزان شدت خشونت آن آغاز می‌نماید. این قسمت از تاریخ، بخشی از اندیشه سیاسی است که از بیان حوادث تاریخی می‌توان به چگونگی گرایش سیاسی، اندیشه مورخ و زاویه دید او پی برد.
کتاب، رعایت حال رعیت و عدم ظلم به خلق خدا را از قول غازان خان، سیاستی اصولی که باعث دوام ملک و حکومت می‌شود، معرفی کرده است. ما را به یکی از جلسات حکومتی می‌برد و از زبان غازان خان در برابر حاکمان و سران کشور چنین بیان می‌کند:
  • ... روزی فرمود که من جانب رعیت تازیک نمی‌دارم. اگر مصلحت است تا همه را غارت کنم برین کار از من قادرتر کسی نیست؛ به اتفاق بغارتیم؛ لیکن اگر من بعد تغار و آش توقع دارید و التماس نمایید با شما خطاب عنیف کنم و باید که شما اندیشه کنید که، چون بر رعایا زیادتی کنید و گاو و تخم ایشان و غل‌ها بخورانید من بعد چه خواهید کرد و آن چه شما ایشان را زن و بچه می‌زنید و می‌رنجانید اندیشه باید کرد که زنان و فرزندان ما نزد ما چگونه عزیزانند و جگرگوشه از آن ایشان همچنین باشد و ایشان نیز آدمیانند، چون ما، و حق تعالی ایشان را به ما سپرده و نیک و بد ایشان از ما خواهد پرسید. جواب چگونه گوییم به وقتی که ایشان را می‌رنجانیم جمله سیریم و هیچ خلل عائد نه. (رشیدالدین فضل الله بن عمادالدوله ابوالخیر:۲۶۹)

چنان که از متن برمی آید، مانند اغلی متون تاریخ و اندیشه در اسلام و ایران، عدالت جایگاه ویژه‌ای در بیان اندیشه سیاسی و شیوه حکومتی دارد و تاکید فراوانی بر اجرای آن شده است. رشید الدین بن فضل الله، همچنین به توجه غازان خان به گسترش شهری و اندیشه سیاسی وی اشاره کرده و این توسعه را با اندیشه عدل، آسودگی رعیت و عدم تجاوز دولتیان به خلق، لازم و ملزوم می‌شمرد. نویسنده آن گاه که از چگونگی سازندگی سخن به میان می‌آورد، از قول غازان خان معتقد است خرابی‌ها آن قدر گسترده است که همت همگان را می‌طلبد. این بخش از نقل گزارش تاریخی رشید الدین فضل الله رگه‌های نوعی مشارکت ملی و مردمی را در توسعه منعکس می‌کند. در ادامه نویسنده، در رابطه با علت ایی خرابی‌ها، از قول حاضران مجلس، خطاب به غازان نقل می‌کند:

  • ... پدران تو خرابی کردند و تو آبادانی کنی. از این مرتبه تا آن مرتبه، عقلا و عرفا و شرعا فرق معلوم و محقق است و مطلقا آن چه دیگران مرده گردانیده اند، تو زنده می‌کنی. (رشیدالدین فضل الله: ۳۵۳)

الف–۵. تاریخ طبری
کتاب مشهور تاریخ طبری از جمله کتاب‌هایی است که هر متتبعی در تاریخ اسلامی، خود را به آن نیازمند می‌بیند؛ در چگونگی گزارش و محتوای کتاب، نکاتی وجود دارد که با رشته‌های نامرئی، به گرایش‌های سیاسی طبری مربوط می‌شود؛ طبری در زمانی تاریخ خود را می‌نگارد که نهضت‌های خونباری در جهان اسلام و ایران در جریان بوده است؛ مانند طاهریان، قیام سادات علوی در طبرستان، قرامطه و .... اندیشه سیاسی نویسنده، بی شک در انعکاس اخبار این قیام‌ها و حتی الفاظ و القاب مربوط به آن‌ها موثر بوده است؛ حتی هنگاهی که بخواهیم جریان‌های فکری و سیاسی موثر در تاریخ نگاری او را مطالعه کنیم، باز انعکاس سیاست زمانه، روح حاکم بر عصر وی و گرایش‌های سیاسی او متجلی می‌شود.

ب. جمع بندی
سطح مباحث تاریخی در سیاست، از سطح مثال‌ها و تفسیر جزییات و روزمره دیدن مسائل و حوادث آغاز می‌شود و تا سطح فلسفه تاریخ، کشف قوانین حیات اجتماعی، تفسیر نوعی عقلانیت تاریخی و سنن اجتماعی ادامه می‌یابد. همان طور که گفته شد، متون تاریخی، گاه به طور مستقیم از چگونگی حکومت و سیاست مدن گزارش می‌دهد و این مطلب از خود متن به روشنی دریافت می‌شود. ولی گاه، اندیشه سیاسی به طور مستقیم از این متون گرفته نمی‌شود لذا باید با استفاده از نقل یا تحلیل مورخ و با کنار هم قرار دادن گزارش‌های آن‌ها، اندیشه سیاسی این متون را آشکار ساخت. از متون نوع اول، در سطح گسترده و عامه پسند استفاده می‌شود. متون دوم، اما، بیشتر با اهل تفکر وتذکر و با نوعی اجتهاد، دعوت به عمل و نظر و تامل می‌تواند اصول و مبادی ظهور سیاست را مفهوم سازد.
 
/انتهای پیام/
ارسال نظر
نام:
* نظر:
* captcha: