سینمای آمریکا علیه نیرو‌های انقلابی کوبا دست به کار می‌شود؛
با ایجاد روابط میان آمریکا و کوبا در زمان باراک اوباما، کمی سینمای غرب تلاش کرده است سیمایی متفاوت از کوبا به نمایش بگذارد. حالا کوبا کشوری است توریستی که همه‌چیز در آن شبیه به سال ۱۹۵۹ است؛ همان روز‌هایی که کاسترو وارد هاوانا شد و دنیا برای آمریکا تغییر کرد.

به گزارش «سدید»؛ در آخرین روز‌های سال ۱۹۵۸ انقلابیون خشمگین کوبا موفق به غلبه بر نیرو‌های وفادار فولخنثیو باتیستا ثالدیوار، دیکتاتور کوبا می‌شوند. در شب سال نو ۱۹۵۹ فیدل کاسترو، چه‌گوارا، رائول کاسترو و کامیلو سینفوئگوس وارد هاوانا می‌شوند تا بیخ گوش آمریکا حکومتی سوسیالیستی – لنینیستی تشکیل شود. همان دورانی که کمیته ضدکمونیستی سناتور مک‌کارتی درحال تارومار چپ‌های مارکسیست آمریکا بود. انقلاب کوبا، اما یک‌شبه به دست نیامده بود. از جنبش ۲۶ ژوئیه در ۱۹۵۶ تا به قدرت رسیدن کاسترو، سال‌ها تلاش، جانفشانی، ازخودگذشتگی، آگاهی‌بخشی، مبارزه اجتماعی و مبارزات خیابانی نهفته است. اما آنچه انقلاب کوبا را برجسته می‌کرد از دست رفتن یکی از خلوتگاه‌های مالی آمریکا در سواحل اقیانوس اطلس بود. بخش مهمی از درآمد‌های حاصله از صنعت گردشگری و قمار کوبا به جیب سرمایه‌داران آمریکایی واریز می‌شد و سهم کوبایی‌ها از آن گردش مالی فقر و فحشا بود. همین وضعیت سرشار از بی‌عدالتی عاملی بر مبارزه کاسترو علیه دیکتاتور وقت می‌شود. جنگ خلیج خوک‌ها میان کندی، رئیس‌جمهور وقت آمریکا و نیرو‌های انقلابی کوبا نقطه‌عطفی بر روابط دو همسایه دریایی بود. کاسترو دستور به مصادره اموال سرمایه‌داران آمریکایی می‌دهد و کندی تحت‌فشار کمپین انتخاباتی خود به کوبا یورش می‌برد و نتیجه آن شکستی مفتضحانه است. با این شکست هالیوود و سینمای آمریکا وارد فاز متفاوتی می‌شود. در کنار روس‌هایی که هرآن قرار بود بیایند و آمریکا را با خاک یکسان کنند، کوبایی‌ها هم به جرگه بدمن‌های فیلم‌ها اضافه شدند.

با ایجاد روابط میان آمریکا و کوبا در زمان باراک اوباما، کمی سینمای غرب تلاش کرده است سیمایی متفاوت از کوبا به نمایش بگذارد. حالا کوبا کشوری است توریستی که همه‌چیز در آن شبیه به سال ۱۹۵۹ است؛ همان روز‌هایی که کاسترو وارد هاوانا شد و دنیا برای آمریکا تغییر کرد. نمونه اخیر چنین رویکردی را در فیلم «شبکه زنبور» اُلیویه آسایاس، کارگردان فرانسوی می‌توان دید. فیلم تازه شبکه نتفلیکس روایتگر شبکه‌ای از نیرو‌های ضدجاسوسی کوبایی است که در برنامه ساختگی فرار از کوبا، موفق به تشکیل شبکه‌ای تودرتو به نام زنبور می‌شوند تا علیه نیرو‌های اپوزیسیون کوبایی، موسوم به بنیاد ملی کوبا - آمریکا اقدام کنند. این بنیاد در تلاش است با درآمدزایی از طریق فروش موادمخدر هزینه سرنگونی فیدل کاسترو را به دست آورد.

هالیوود علیه کاسترویسم

برای زمین زدن کاسترو برنامه‌ای ترتیب داده شده است تا طی عملیات تروریستی صنعت توریسم کوبا زمین زده شود. در این مسیر از مزدوران خارجی استفاده می‌شود. هرچند یکی از عملیات‌ها با موفقیت اجرا می‌شود؛ اما درنهایت شبکه زنبور موفق به خنثی کردن بیشتر برنامه‌های تروریستی می‌شود. با این حال، این گروه لو می‌رود و در دادگاه آمریکا به حبس‌های طولانی‌مدت محکوم می‌شوند. فیلم آسایاس قرار است طرف کوبایی‌ها را بگیرد. نیرو‌های اپوزیسیون در فیلم مشتی قاچاقچی موادمخدر هستند که همچون سران مافیا زیست می‌کنند. صحنه عروسی واگنر مورا و آنا دآرماس بیش از هر چیزی ما را به یاد بخش نخست «پدرخوانده» می‌اندازد؛ جایی که عروس و داماد نزد رهبر اپوزیسیون می‌روند و با او عکسی می‌گیرند تا به نوعی بیعتی کرده باشند با یکی از قدرتمندترین کارتل‌های سواحل میامی؛ اما فیلم نمی‌تواند تصویر روشنی از گروهی موسوم به «پنج کوبایی» ارائه دهد؛ گروهی که به روایت آسایاس موفق به کنترل اپوزیسیون ضدکاسترو می‌شوند و مانع خرابکاری و عملیات‌های تروریستی. با این حال، فیلم آسایاس بیشتر وراجی و نقل‌وقول و نشان دادن زندگی این شبکه در آمریکاست. انگار قرار نیست به جای آن همه فیلم‌های اکشن جاسوسی پر زدوخورد علیه کوبا، یک امتیاز هم به کوبا داده شود. این فقدان هیجان زمانی آزاردهنده می‌شود که در یک‌سوم پایانی فیلم دادگاهی برای این نیرو‌های کوبایی برپا می‌شود و قرار است ما دریابیم جرم آنان چه بوده و در این چند سال حضورشان چه کرده‌اند. آسایاس چیزی از دادگاه نشان‌مان نمی‌دهد و نتیجه دادگاه را هم از طریق نوشته‌های انتهای فیلم و چند تصویر از شخصیت‌های حقیقی ماجرا برملا می‌کند. یعنی ما در مقام مخاطب از لذت دیدن یک فیلم دادگاهی نیز محروم می‌شویم. پس در فیلم آسایاس همانند بسیاری از آثار او خبری از هیجان نیست. همه‌چیز به روایتی تاریخی ملموس بازمی‌گردد. اینکه این شخصیت‌ها همچون شهروندان معمولی در آمریکا سکنی گزیده‌اند و به واسطه ایجاد روابط با اپوزیسیون، خبر از رویداد‌های آینده را می‌دهند؛ اما آسایاس همان اخبار را هم نشان نمی‌دهد. با نوعی بی‌کنشی روبه‌روییم و حق مطلب ادا نمی‌شود. به عبارتی ما با فیلمی مواجهیم که صرفا به ما می‌گوید این‌ها بودند و چنین کردند؛ ولی از ما نخواهید به شما بگوییم چگونه اقدام کردند و در چه مواردی به دولت کوبا کمک کرده‌اند. بازنمایی آسایاس چنان ضعیف بوده است که منتقدان هم روی خوشی به فیلم نشان نداده‌اند. نمره متوسط ۵۴ در متاکریتیک گواه بر آن است که با فیلم درخوری روبه‌رو نیستیم؛ هرچند موضوع برگزیده فیلم، در شرایط معکوس یک عمر «سینما علیه کاسترو»، به نظر می‌توانست اتفاق مهمی را رقم زند. تای بار، منتقد بوستون‌گلوب نوشته است فیلم آسایاس «هیچ ایده‌ای ندارد که قرار است به کدامین سو می‌رود، به نظر می‌رسد وقت تمام شده است.» می‌توان این نقد را به ساختار پراکنده و ازهم پاره فیلم نسبت داد که واقعا مشخص نیست چرا در یک مسیر خطی فلاش‌بکی می‌زند که هیچ ارزشی ندارد. ایراد اساسی فیلم آن است که آسایاس می‌خواهد به همه آدم‌های درگیر ماجرا خدمتی کرده باشد، هرچند بیشترین خدمت را به کاسترو می‌کند؛ کسی که در انتهای فیلم ظاهر می‌شود. در یک فیلم آرشیوی او دولت آمریکا را متهم می‌کند که به‌صورت ناعادلانه مردانش را محاکمه کرده است و حکومت آمریکا را متهم به حمایت از تروریسم می‌کند و اینجا تنها نقطه‌ای است که تکلیف فیلم مشخص است. می‌شد با انتخاب یکی از شخصیت‌ها از این همه تشتت دوری جست و انسجامی به ماجرا داد. مثلا از رامیرز و رابطه زناشویی و مشکلات دوری‌اش از خانواده و نفوذش به FBI گفت. با این حال آسایاس همه را می‌گوید و هیچ چیزی هم نمی‌گوید. کل همکاری‌اش با رامیرز و FBI یک سکانس کوتاه در ماشین است که نمی‌فهمیم آخر او همکاری کرده یا خیر. همه‌چیز به شما واگذار شده است.
 

انقلاب کوبا و سینما

در واقع پیروزی نیروهای کاسترو، شکست آمریکا در خلیج خوک‌ها و مهم‌تر از همه بحران موشکی کوبا در اوج جنگ سرد، سینما را بر آن داشت تا تصویر دلخواه خود از کوبا را بسازد. هرچند کوبایی‌ها هم بیکار نبودند و با نگرشی خاص خود، کوبا را به‌تصویر می‌کشیدند. نتیجه این جدال مجموعه‌ای از فیلم‌هایی است که تلاش کرده کوبا را آن گونه که خود دوست می‌دارد نشان دهد. کوبای آمریکایی‌ها کشوری است خشن و آدمکش که به مردمش رحم نمی‌کند. آنان خرابکار و تروریست هستند، هرچند دربرابر آمریکایی‌ها فرصتی برای عرض‌اندام ندارند. کوبای کوبایی‌ها اما کشوری است چندوجهی با ترکیب نژادی خاص. در این کوبا خبری از نژادپرستی نیست و جامعه با نوعی برابری روبه‌رو است؛ برابری که ماحصل دولت چپگرای فیدل کاسترو است. در این آثار قهرمانان افرادی هستند از دل مردم، نه ماموران چشم آبی CIA یا مزدوران خوش‌هیکل بزن‌بهادر. در ادامه به چند فیلم مهم در زمینه کوبا و انقلاب کوبا اشاره خواهیم کرد:

 من کوبا هستم (1964)  «Soy Cuba»

میخائیل کالاتوزف، ‌کارگردان روس پنج سال پس از پیروزی انقلابیون کوبا با کمک دولت شوروی «من کوبا هستم» را با اشاره به چهار واقعه مرتبط با هم کارگردانی می‌کند. آنچه بیش از همه فیلم را معروف کرد فیلمبرداری آن بود که با کمک دوربین‌های مخصوص نظامی مادون قرمز، تصاویری خارق‌العاده را پدید آورد. فیلم در نزاع میان بلوک‌های شرق و غرب در آمریکا ممنوع شده و زمانی طولانی سپری می‌شود تا جهان غرب «من کوبا هستم» را ببیند. فیلم در بخش نخست، تصویرگر عیش‌ونوش گردشگران مرفه آمریکایی در هتل‌ها، بارها و کازینوهای کوبا و از سوی دیگر زندگی در فلاکت و بدبختی مردم بومی است که آنان را به منجلاب فساد و فحشا می‌کشاند. در این قسمت دختر پاکی به نام ماریا که قرار است به‌زودی با جوانی میوه‌فروش ازدواج کند، از سر تنگدستی ناچار می‌شود خودفروشی کند و... در قسمت دوم، حضور کمپانی‌های آمریکایی که خود را صاحب‌اختیار مزارع کوبا می‌دانند به‌تصویر کشیده شده که برای تصاحب هرچه بیشتر زمین‌های نیشکر، به آزار کشاورزان کوبایی روی می‌آورند. یک کشاورز وقتی می‌بیند طلبکارش، زمین و حتی خانه او را فروخته است، سر به عصیان می‌گذارد و همه را به‌آتش می‌کشد. در قسمت سوم هاوانا و شورش دانشجویان را می‌بینیم و نقش فیدل کاسترو و دانشجویان معترض دولت برجسته می‌شود و در آخرین قسمت، داستان مرد صلح‌جویی روایت می‌شود که با بمباران هوایی نیروهای ارتش باتیستا، فرزند کوچکش را از دست می‌دهد و خودش به نیروهای انقلابی می‌پیوندد.

 خاطرات توسعه‌نیافتگی (1968)  « Memories of Underdevelopment»

توماس گویترز آلئا، از مهم‌ترین شخصیت‌های سینمایی کوبای پس از انقلاب بوده و مشهورترین فیلم او تصویری شخصی از کوبای پس از انقلاب است. فیلم داستان سرجیو، یک نویسنده بورژواست که با وجود فرار همسر و دوستانش به میامی، درپی تغییرات در کوبا است. «خاطرات توسعه‌نیافتگی» مطالعه پیچیده از بیگانگی در دوره آشفتگی تحولات اجتماعی کوباست. فیلم با روشی سوبژکتیو، درمیان روایتی پاره‌پاره عملکرد خاطرات را بازآرایی می‌کند. سرجیو درطول فیلم برایمان نقل می‌کند چه روی داده و اطلاعات سیاسی درباره اوضاع و احوال کوبا در اختیار مخاطب قرار می‌دهد. اختلاف 10ساله فیلم و انقلاب برای ذهنیت انقلابی کوبایی، فیلم را در کوبا از مد افتاده جلوه می‌داد، درعوض فیلم در آمریکا محبوب می‌شود. آلئا در مصاحبه‌ای در سال 1977 با مجله سیناسته می‌گوید: «به‌طور کلی خاطرات در ایالات متحده بهتر درک و ارزیابی می‌شود، چون مردم تلاش در نقد ذهنیت بورژوایی را درک می‌کردند.»

 مامور ما در هاوانا (1959) «Our Man in Havana»

در همان سال پیروزی انقلاب کوبا، گراهام گرین رمان «مامور ما در هاوانا» را منتشر می‌کند که یک سال بعد کارول رید، به‌همراه الک گینس در نقش اصلی رمان را به فیلم تبدیل می‌کند. فیلم جاسوسی رید داستان مردی است که به‌گونه‌ای اتفاقی و کاملا ناخواسته جاسوس می‌شود و به‌استخدام سرویس عریض و طویل اطلاعاتی بریتانیا درمی‌آید. جیم ورمولد (گینس)، صاحب مغازه‌ای کوچک در هاوانا، از طریق جاسوس کهنه‌کاری به‌ نام هاتورن (کاوارد) وارد عالم جاسوسان می‌شود. او درمی‌یابد با فرستادن خبرهای داغ به لندن می‌تواند پول خوبی به جیب بزند، اما به‌زودی متوجه می‌شود عملا اطلاعات مفیدی برای جاسوسی وجود ندارد و خود شروع به ساختن اطلاعات می‌کند. حالا سروان سگورا (کوواکس)، رئیس پلیس که چشم طمعی هم به میلی (مورو) دختر ورمولد دارد، به او مشکوک می‌شود و جاسوسی‌اش را می‌کند. اما ورمولد هم او را می‌پاید و همه‌چیز دیوانه‌وار پیش می‌رود. عاقبت ورمولد به جعلی بودن اطلاعاتش اعتراف می‌کند و به او دستور می‌دهند که به لندن برگردد. او در آنجا با سرنوشتی غیرمنتظره مواجه می‌شود. شاید این تنها فیلم کمدی با موضوع کوبا و