تحلیل جامعه شناختی و روانشناختی فیلم JOKER ۲۰۱۹ ساخته تاد فیلیپس؛
کمتر اتفاق می‌افتد که از بین صد‌ها فیلمی که هرسال در ایالات‌متحده تولید می‌شوند، اثری بتواند در این حد ذهن جهان را به خود مشغول کند، اما این وضعیت برای «جوکر» متفاوت بود؛ در نخستین روز‌هایی که ساخته جدید تاد فیلیپس در ایالات‌متحده اکران می‌شد،  CNN در یک گزارش خبری از اعزام نیرو‌های پلیس فدرال لس‌آنجلس برای کنترل خشونت احتمالی در سطح شهر خبر داد. اما علت چیست؟
گروه فرهنگ و هنر «سدید»؛ فیلم پیش از آنکه بر روی پرده برود، تمام جهان را درگیر خود کرد؛ همزمان رسانه‌ها با آب و تاب از آن صحبت می‌کردند. کمتر اتفاق می‌افتد که از بین صدها فیلمی که هرسال در ایالات‌متحده تولید می‌شوند، اثری بتواند در این حد ذهن جهان را به خود مشغول کند. تلاطم‌های رسانه‌ای پس از اکران آخرین ساخته جدید تاد فیلیپس نیز ادامه یافت. در نخستین روزهایی که «جوکر» در ایالات‌متحده اکران می‌شد، CNN در یک گزارش خبری از اعزام نیروهای پلیس فدرال لس‌آنجلس برای کنترل خشونت احتمالی در سطح شهر خبر داد. اما علت چیست؟ چرا برخی معترضان در کشورهای مختلف خود را شبیه جوکر در می‌آورند؟ آیا اهدافی در پشت پرده دنبال می‌شود؟ این فیلم چه اثراتی بر جامعه ایرانی می‌تواند داشته باشد؟
 
 
آن سوی خنده‌های جوکر
 
۱- معرفی فیلم جوکر

فیلم جوکر (Joker) اثری سینمایی است که در ژانر تریلر روانشناختی به نویسندگی و کارگردانی تاد فیلیپس ساخته شده و در سال ۲۰۱۹ اکران گردیده است. شخصیت اصلی فیلم الهام گرفته از شخصیت ابرشرور جوکر بوده که یکی از شخصیت‌های دی سی کامیکس به شمار می‌رود. ماجرای فیلم در سال ۱۹۸۱ در شهر گاتهام سیتی می‌گذرد. گاتهام سیتی نام شهری خیالی در آمریکا است که در کامیک‌های دی‌سی کامیکس خلق شده است و ماجرای بتمن نیز در همین شهر می‌گذرد. برخی معتقدند که این شهر تداعی کننده فضای نیویورک سیتی بوده و از ان الهام زیادی گرفته است. فیلم جوکر، زندگی آرتور افلک را روایت می‌کند؛ افلک مبتلا به نوعی بیماری عصبی است که توان کنترل احساسات خود را ندارد و به عنوان یک دلقک تبلیغاتی در جایی کار می‌کند. بیماری ذهنی او باعث می‌شود که خنده‌های عجیب و شیطانی داشته باشد و همین مسئله در موقعیت‌های مختلف برای او دردسر‌هایی را ایجاد کرده است. همین دردسر‌ها به تدریج زندگی آرتور را هر لحظه بیشتر در سراشیبی فرو می‌برند و جامعه نیز به جای آن که با وی همراهی و همدلی داشته باشد، او را بیشتر در مصائبش فرو برده و تنها می‌گذارد. وی که مردی ساده دل است، آرزو دارد که روزی به کمدینی معروف تبدیل شود؛ اگرچه به واسطه اتفاقاتی تا حدی به آرزویش نزدیک می‌شود و حتی این آرزو تحقق می‌یابد، اما حوادث دیگری که در زندگی برایش رخ می‌دهد، او را به فردی انتقام جو تبدیل می‌سازد؛ حوادثی همچون ضرب و شتم توسط چند نفر اراذل و اوباش، اطلاع از هویت پدر واقعی اش و بیماری روانی مادرش در دوران جوانی، روابط و احساسات عاشقانه و ظلم و ستم‌هایی که در جامعه به انحاء مختلف در حق وی روا داشته می‌شود. افک در حقیقت کمدین شکست خورده‌ای است که اتفاقات تلخ و ناخوشایندی را در زندگی اش تجربه می‌کند و در نهایت به یک قاتل تبدیل شده و جنایت‌های متعدد و وحشتناکی را مرتکب می‌شود. جنایت‌های افلک تمام شهر را به هم می‌ریزد و عنوان جوکر نیز اشاره به نامی دارد که وی پس از تبدیل شدن به یک جنایتکار با آن شناخته می‌شود. مدت زمان فیلم، ۱۲۱ دقیقه است و رده سنی تعیین شده، افراد بالای ۱۷ سال هستند.

**دی سی کامیکس (DC Comics) یک شرکت قدیمی و با سابقه آمریکایی و یکی از شرکت‌های زیرمجموعه کمپانی برادران وارنر بوده که در سال ۱۹۳۴ تاسیس شده است. نام دی‌سی مخفف کمیک‌های کارآگاهی (Detective Comics) است. محصولات این شرکت کتاب‌های کمیک و مجموعه داستان‌های مصور هستند که در مجموع دنیایی خیالی را خلق می‌کنند. در این دنیای خیالی شخصیت‌های ابر قهرمانی و ابرشرور وجود دارند و محصولات در ژانر‌های ابرقهرمانی، خیال پردازی، ماجراجویی، علمی-تخیلی، ترسناک و اکشن تولید می‌شوند. وی، بتمن، سوپرمن، واندر وومن، فلش، گرین لانترن، نایت وینگ، آکوامن و گرین ارو از جمله شخصیت‌های مشهوری هستند که توسط شرکت دی سی کامیکس خلق شده اند. داستان‌های کامیک دی‌سی عمدتا در در دنیای خیالی دی‌سی اتفاق می‌افتند که گروه‌های مختلفی مانند لیگ عدالت، جوخه انتحار، تایتان‌های نوجوان. از افراد ابرشرور این داستان‌ها می‌توان به جوکر، لکس لوتر، دارک‌ساید، زن گربه‌ای، سینسترو، برینیاک، بلک ادم، رأس‌الغول و دث‌استروک در آن حضور دارند و داستان‌ها را به پیش می‌برند.

** دنیای سینمایی دی سی یا دنیای توسعه یافته دی سی (DC Extended Universe) در اصطلاح به مجموعه فیلم‌های ابرقهرمانی آمریکایی گفته می‌شود که در یک دنیای مشترک خلق شده اند. عناصر داستانی، بازیگران و شخصیت‌های فیلم‌های دنیای سینمایی دی سی با یکدیگر مشترک بوده که برگرفته از شخصیت‌های کمیک‌های دی سی کامیکس هستند و توسط کمپانی برادران وارنر منتشر می‌شوند. کار ساخت فیلم‌های سینمایی دنیای دی سی از سال ۲۰۱۳ با فیلم «مرد پولادین» آغاز شده که تاکنون هفت فیلم منتشر شده و بیش از ده فیلم دیگر نیز در دست ساخت قرار دارد. بتمن در برابر سوپرمن: طلوع عدالت (۲۰۱۶) و جوخه انتحار (۲۰۱۶) دومین و سومین فیلم در این دنیا به‌شمار می‌روند. «زن شگفت‌انگیز» (۲۰۱۷)، «لیگ عدالت» (۲۰۱۷)، «آکوامن» (۲۰۱۸)، «شزم!» (۲۰۱۹)، «جوکر» (۲۰۱۹)، «پرندگان شکاری» (۲۰۲۰) و «زن شگفت‌انگیز ۱۹۸۴» (۲۰۲۰) فیلم‌های بعدی هستند که در دنیای سینمایی دی سی منتشر شده و یا قرار است که انتشار یابند. هنری کویل، بن افلک، گل گدوت، ازرا میلر، جیسون موموآ و ری فیشر از جمله بازیگرانی هستند که در مجموعه فیلم‌های پروژه دی سی در چندین فیلم نقش آفرینی خواهند کرد. در حال حاضر جف جانز، جان برگ و بن افلک به عنوان تهیه‌کنندگان اجرایی فیلم‌ها بر روند ساخت فیلم‌ها، تولید و داستان‌ها نظارت می‌کنند. گفتنی است بن افلک، کارگردانی فیلم سینمایی آرگو (۲۰۱۲) را که روایتی ضد ایرانی از ماجرای تسخیر سفارت آمریکا در ایران بوده را نیز برعهده داشته است.

۲- نگاهی به حواشی فیلم

جوکر برای اولین بار در هفتاد و ششمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم ونیز اکران شد. این فیلم را باید نخستین اثر سینمایی کامیک بوکی دانست که توانسته در جشنواره ونیز، عنوان «بهترین فیلم» را از آن خود کرده و شیر طلا را کسب کند. جشنواره ونیز که تاکنون این عنوان را به فیلم‌هایی اختصاص می‌داد که جنبه هنری آن‌ها بسیار برجسته باشد، در این انتخاب همه را شگفت زده کرد. این فیلم همچنین رکورد‌هایی همچون ۴۴امین فیلم پرفروش تاریخ سینما، هفتمین فیلم پرفروش سال ۲۰۱۹ و پرفروش‌ترین فیلم درجه R. تاریخ سینما را نیز به خود اختصاص داده است. از دیگر حواشی فیلم، هشدار‌ها و جنجال‌های نهاد‌های امنیتی پیش از اکران بود؛ پیش از اکران عمومی فیلم، پلیس ایالات متحده به تماشاگران هشدار داد که با هرگونه آشوب پس از تماشای فیلم برخورد خواهد کرد. یکی از دلایل این پیش بینی امنیتی، اتفاقی بود که چند سال قبل در زمان اکران فیلم «شوالیه تاریکی برمی خیزد» (The Dark Knight Rises) رخ داد که در آن در یکی از سالن‌های نمایش فیلم، تیراندازی مرگباری به وقوع پیوست و تعداد زیادی از تماشاگران کشته شدند. همچنین سینما‌های نمایش دهنده نیز به همراه داشتن نقاب‌ها و وسایل جوکر به هنگام تماشای فیلم را ممنوع اعلام کردند.

۳- تحلیل روانشناختی و جامعه شناختی فیلم

آرتور افلک در فیلم جوکر انسانی است که در ارتباط با دیگران مهربان است و دل ساده‌ای دارد. او که به دلیل بیماری عصبی عجیبش توان کنترل خنده‌های خود را ندارد، همواره کارتی را با خود به همراه دارد که روی ان نوشته: «از خنده‌های من ناراحت نشوید، من بیمارم!». به این ترتیب کارگردان درصدد است به مخاطب ثابت کند که آرتور افلک به هیچ عنوان فردی شرور نبوده و در ذات خود انسان مهربان و با عاطفه‌ای است، اما دیگران گویی مهربانی او را نمی‌بینند و حتی فرصتی را برای دیدن آن به خود نمی‌دهند. فضای شهر خیالی گاتهام، فضایی سرد، بی روح و مملو از فساد است که در آن افراد قوی، افراد ضعیف را مورد ظلم قرار داده و روز به روز به سختی‌ها و مصائب بیشتری گرفتار می‌شوند. در چنین فضایی است که شخصیت آرتور، لطمه‌های روحی زیادی می‌بیند و به دلیل مشکلات روانی خود همواره مورد خشونت سایرین قرار می‌گیرد. او هرگز نمی‌تواند در مسیر اهداف خود گام بردارد و همواره ابزاری برای خوشگذرانی و تمسخر محسوب می‌شود. تمام این موارد دست به دست هم می‌دهند تا در نهایت آرتور به درجه‌ای از استیصال رسیده و از همه جا ناامید شود. وی که زمانی فردی اجتماعی و خانواده دوست بود، به نقطه‌ای می‌رسد که از ارتکاب هیچ جنایتی باکی ندارد. چنین شخصیتی البته وقتی در عرصه رسانه و سینما بازنمایی می‌شود، پیامد‌های وحشتناکی را برجای خواهد گذاشت؛ ساده‌ترین پیامد‌ها آن است که افرادی با سرنوشت و وضعیت مشابه آرتور، به خود حق انتقام از دیگران را می‌دهند. درواقع فیلم با به تصویر کشیدن چنین سرنوشتی به مخاطبان اینگونه القا می‌کند که وضعیت آرتور یک حالت طبیعی و معلول علل مشخصی است و هرکس دیگری هم که در چنین جایگاهی و در معرض چنین علل و اتفاقاتی قرار بگیرد، اگر دست به چنین جنایت‌هایی بزند، چندان نباید او را سرزنش کرد. درواقع فیلم به جای آن که رویکرد تقبیحی به جنایت‌های جوکر داشته باشد، منفعلانه اتفاقات وحشتناک رخ داده را می‌پذیرد و آن‌ها را مجموعه‌ای از نتایج طبیعی قلمداد می‌کند؛ روشن است که در چنین نگاهی اختیار و اراده انسان به حاشیه می‌رود و انسان بر عمل خود هیچ گونه کنترلی نخواهد داشت. اما آرتور یک مورد به خصوص است؛ فیلم قصد ندارد که زندگی آرتور افلک را به صورت نمادین روایت کرده و یا او را نماینده قشری خاص بداند؛ هرچند که افراد زیادی همانند او وجود دارند که می‌توانند اقدامات او را هضم کنند و حتی از آن دفاع کنند. صحنه‌ای که هواداران آرتور همانند یک قهرمان از او استقبال کردند، القا کننده این مسئله نیست که آرتور نماینده اقشاری از جامعه واقعی است که به نقطه‌ای شبیه به آرتور رسیده اند؛ بلکه صرفا ماجرا را در همان فیلم محدود کرده و آن‌ها را به مثابه طرفدارانی عام نشان می‌دهد. اگرچه این اقدامات او به مرور منجر به شورش مردم فقیر علیه ثروتمندان در گاتهام می‌شود، اما نوک پیکان اعتراض و تهدید مشخصا هیچ قشر یا گروه مشخصی را نشانه نگرفته است. فیلم به هیچ عنوان مشخص نمی‌کند که چه گروه‌ها و اقشاری وضع فعلی را به وجود آورده اند. به همین خاطر برخی منتقدان این فیلم را علیه سرمایه داری نمی‌دانند. حتی خود کارگردان هم در جایی اظهار داشته که جوکر مطالعه موردی یک شخصیت است. باید توجه داشت که فیلم‌های دنیای سینمایی دی سی عمدتا زمینه‌ای تاریک و رویکردی واقع گرایانه دارند و در طراحی صحنه‌ها از سایه‌های بلند و ترکیب رنگ‌های سرد استفاده زیادی شده است. این ویژگی‌ها در مجموع هویتی مستقل را برای این مجموعه فیلم‌ها به وجود آورده اند؛ به خصوص آن که مضامین فیلم‌ها نیز روانشناسانه است. لارنس شِر، تصویربردار فیلم جوکر در گفتگویی با مجله فوربْس گفته بود: «ما به دنبال فرصت‌هایی می‌گشتیم تا کوچکی و عدم اهمیتِ آرتور در نسبت با فضایی بزرگ را نشان دهیم؛ فرصت هایی، که از منظر روانشناختی، ما را به سوی جهان آدمی می‌کشاند که در شهر، به چشم کسی نمی‌آید». جاش وایس، یکی از نویسندگان کمپانی